“Liêm chính có hai người nhưng chẳng ai nghe họ.
Kiêu Căng và Tật Đố cùng Tham Ái trong tim
của các chúng sinh linh cháy lên như lửa đỏ.”
Dante: Thần Khúc, Hoả Ngục, Canto VI, câu 73-75. Pháp Hoan chuyển ngữ, mọi người có thể đọc toàn bộ Canto ở đây: https://phaphoan.com/…/than-khuc-hoa-nguc-canto-vi…/
Đoạn thơ 3 câu này của Dante là một trong những điểm gây tranh luận nhiều nhất trong cộng đồng dịch giả và học giả Dante suốt bảy trăm năm qua. Theo cách đọc truyền thống, được đa số ủng hộ, và cũng là cách tôi chuyển ngữ, “hai người liêm chính” được hiểu là hai cá nhân cụ thể, có thể là Dante và một người thành Florence không rõ danh tính, như giáo sư Robert Hollander từng dẫn lại (Barb. 1934, p. 266) trong bản dịch Thần Khúc của ông.
Nhưng tranh luận không dừng ở đó. Francesco Mazzoni, theo giáo sư Hollander, khơi lại cách hiểu của Pietro di Dante, cho rằng Dante không nói đến hai người, mà là hai luật: công chính tự nhiên và công chính nhân tạo. Theo ông, cách đọc này có thể bắt nguồn từ bình luận của thánh Thomas Aquinas về Đạo Đức Luận của Aristotle: “Duplex est iustum” — công chính có hai mặt, tự nhiên và nhân tạo.
Mazzoni còn viện dẫn một câu trong thư của Dante gửi những người thị dân Florence, ông trách họ đã vi phạm cả hai luật: “Vos autem divina iura et humana transgredientes” — các ngươi đã vi phạm cả luật thiêng lẫn luật người. Nếu đọc theo hướng ấy, câu thơ không còn là “hai người liêm chính”, mà là “hai sự công chính”, và bi kịch của Florence không phải thiếu cá nhân đạo đức, mà là sự sụp đổ của cả hai nền luật lệ.
Cách hiểu này rất quyến rũ vì nó có nền triết học và tính hệ thống, nhưng đến nay, đa số học giả vẫn giữ cách đọc truyền thống: Dante nói về hai con người, không phải hai phạm trù.
Để có thể hiểu câu thơ sâu hơn, chúng ta phải đi sâu vào cấu trúc luật học của Thánh Thomas Aquinas. Trong bình luận của thánh Thomas Aquinas về Đạo Đức Luận của Aristotle (VIII, c. xv, 1243), ông bàn đến hai hình thức công chính, tự nhiên và pháp định. Trong khi đó, tại Summa Theologiae (I–II, q. 91), ông phân biệt bốn loại luật: lex aeterna (luật vĩnh cửu), lex naturalis (luật tự nhiên), lex humana (luật con người) và lex divina (luật mặc khải). Ở bề mặt, đây là một kiến trúc rất tinh vi: có chuyển tiếp, phân cấp, và trung gian giữa Thượng Đế và con người.
Nhưng nếu nhìn vào cơ chế vận hành, bốn tầng ấy không hề là bốn trung tâm độc lập. Chúng không tồn tại song song như những nguồn thẩm quyền độc lập. Tính chính đáng tối hậu của toàn bộ hệ thống đều quy hồi về một nguồn duy nhất là ý chí và trí tuệ của Thiên Chúa. Luật tự nhiên không tự sinh; nó chỉ tham dự vào luật vĩnh cửu. Luật con người không tự hợp pháp; nó chỉ đúng khi phản chiếu luật tự nhiên. Luật mặc khải không phải một nguồn thẩm quyền độc lập; nó hướng con người đến cứu cánh siêu nhiên nơi Thiên Chúa.
Hệ thống này tạo cảm giác đa tầng, nhưng không tạo ra đa trung tâm. Mọi chuẩn mực đều quy hồi về một trật tự tối hậu, và dù luật con người có thể được kiến tạo và biến đổi trong lịch sử, lịch sử không trở thành một nguồn chính đáng tối hậu độc lập với trật tự ấy.
Nếu đọc Dante theo ánh sáng của triết học của thánh Thomas Aquinas mà nói rằng “hai sự công chính” là tự nhiên và nhân tạo, thì rốt cuộc chúng vẫn không thật sự là hai nguồn độc lập. Chúng khác chức năng, nhưng cùng một xuất phát điểm.
Đọc 15 Canto trong Thần Khúc do Pháp Hoan dịch, phân tích và chú giải ở đây: https://phaphoan.com/category/than-khuc/hoa-nguc/
