Thời Dịch và Sự Ra Đời Của Thời Trục
(Đọc Lại Hệ Hình Cứu Độ Phật Giáo)
Liệu một trực giác triết học cực lớn có thể bị bản thể hóa thành một lát cắt của thực tại để dựng nên căn nhà hiện hữu cho con người cư trú, và rồi theo thời gian, chính căn nhà ấy lại trở thành căn mồ chôn sống trực giác đã sinh ra nó?
Liệu Phật giáo có phải là nạn nhân đầu tiên của chính tham vọng hệ thống hóa và niềm tin cứu độ của mình? Liệu mọi hệ thống cứu độ đều mang trong mình nguy cơ biến những trực giác nguyên sơ về thế giới thành những cấu trúc đóng kín, nơi khả năng sống với thời gian hiện hữu (Thời Niệm) bị thay thế hoàn toàn bởi Thời Trục hay Thời Gian Cứu Cánh?
Hệ hình văn minh Phật giáo có thể được hiểu như một tiến trình diễn giải Dịch trước kinh nghiệm sợ hãi về tính bất định của tự nhiên. Thay vì tiếp cận Dịch như một trường khả thể với vô số hiện tượng khác nhau, Phật giáo đọc Dịch qua phạm trù Vô Thường, và trong vô số biểu hiện của Vô Thường, Khổ trở thành trung tâm để tổ chức toàn bộ mô hình cứu độ.
Một khi Khổ, như một trực giác hiện sinh trước Vô Trường, bị bản thể hoá, con đường cứu độ phải được tiếp tục diễn giải. Và để có thể vừa xây dựng và bảo vệ thể chế tăng đoàn, vừa có một mục đích vượt thoát cho con đường đó, Dục bị đưa lên bàn tế.
Trong ngữ cảnh triết học Phật giáo, Tình Dục chỉ là một phần của Dục, nhưng nếu quan sát Phật giáo như một tiến trình văn minh, có thể thấy Tình Dục đã trở thành một trong những trọng tâm của cơ chế cứu độ. Điều này được thể hiện qua hệ thống giới luật Ba-la-di, cũng như toàn bộ tiến trình tu tập đều hướng đến mục tiêu ly dục và vượt thoát sanh tử hay chấm dứt tái sinh, một khái niệm trực tiếp nối liền với đàn bà và sinh nở.
Khi Dục bị nâng lên thành một phạm trù cần phải vượt qua một cách tuyệt đối, mọi hình thức tồn tại không vận hành theo logic ấy bị đặt vào vị trí cần được sửa chữa và kiểm soát bởi các hệ hình văn minh trong lịch sử.
Nếu Dục được hiểu như một biểu hiện căn bản của Dịch, còn Dịch, dưới hình thức được Phật giáo diễn giải thành Vô Thường, chính là nền tảng bản thể luận của hệ hình văn minh Phật giáo, lập tức xuất hiện một căng thẳng nội tại. Hệ thống cứu độ được kiến tạo từ sự thừa nhận tính vận hành của Dịch, nhưng đồng thời lại hướng tới việc vượt thoát khỏi một trong những biểu hiện nền tảng của chính dòng vận hành ấy. Nói cách khác, mô hình cứu độ này có thể được hiểu như một nỗ lực vượt thoát khỏi một phần của chính điều kiện tồn tại mà nó đã sử dụng để chứng minh trực giác nguyên sơ của mình.
Nếu nhìn sâu vào triết học Phật giáo, khái niệm được bản thể hóa không phải Vô Thường mà là Khổ. Trong vô số chiều kích của Dịch: sáng tạo, trở thành, niềm vui, dục tính, yêu thương, hủy diệt và đau đớn… chỉ một lát cắt được nâng lên thành nguyên lý tổ chức của toàn bộ mô hình cứu độ.
Dịch, dưới con mắt của Đức Phật như một thứ cần nền để tổ chức thực tại, và dưới bàn tay của Tăng đoàn qua hơn hai thiên niên kỷ thể chế, đã chuyển thành Trục. Ba chiều quá khứ, hiện tại và tương lai của Thời Dịch, đều bị quy chiếu về cùng một quỹ đạo cứu độ.
Thời Dịch đã bị bẻ cong thành Thời Gian Giải Thoát.
PHÁP HOAN | 法歡 