Tản Mạn Về Việc Dịch Thần Khúc
Trong các thể loại văn học, thơ ca là khó dịch nhất. Việc dịch thơ trữ tình Anh, Đức, hay các thể thơ cổ điển Á Đông, thí dụ thể thơ thất ngôn bát cú của Trung Hoa sang tiếng Việt đã khó, việc sáng tạo ra những thể thơ mới tương đương trong ngôn ngữ dịch lại càng khó hơn. Như việc tôi sáng tạo ra thể thơ ngũ ngôn ngũ cú cho Waka và ngũ ngôn tam cú cho Haiku của Nhật Bản, dựa trên những nguyên tắc thi luật của thơ ngũ ngôn Trung Hoa.
Cũng vậy, lần này, khi bắt tay dịch Thần Khúc, tôi phải sáng tạo ra một thể thơ mới, chưa từng có trong tiếng Việt, như việc Dante sáng tạo ra thể thơ terza rima cho Thần Khúc của ông. Terza rima là thể thơ với mỗi khổ gồm ba câu (tercet), mỗi câu chứa mười một âm tiết, gieo vần liên hoàn theo lối ABA–BCB–CDC–DED…
Việc chuyển thể thơ terza rima của Dante sang tiếng Việt gặp phải những giới hạn căn bản về ngữ âm và thi luật. Khác với tiếng Ý, tiếng Việt là ngôn ngữ đơn âm tiết, có sáu thanh điệu, chịu sự chi phối của luật bằng–trắc, khiến việc gieo vần liên hoàn theo sơ đồ ABA–BCB–CDC trở nên cực khó khăn.
Nếu giữ nguyên khuôn thanh trắc–bằng–trắc cho mỗi khổ tam cú, vần bằng ở câu giữa khổ trước phải liên kết với vần trắc ở câu thứ nhất và thứ ba của khổ sau. Điều này làm thu hẹp nghiêm trọng kho vần mà dịch giả có thể sử dụng, loại trừ hàng loạt các họ vần kết thúc bằng phụ âm như -iết, -uyết, -ất, -ặc, -ịch, -iệp, bởi chúng không có những âm tiết mang thanh bằng tương ứng.
Ngược lại, nếu duy trì vần liên hoàn bằng cách luân phiên thanh loại giữa các khổ, nhạc tính bằng–trắc sẽ liên tục thay đổi, khó hình thành một tiết tấu thống nhất. Vậy nên theo thiển ý sau 3 năm dịch thuật Dante của tôi, việc áp dụng nguyên vẹn thể thơ terza rima của Dante vào tiếng Việt, đồng thời muốn duy trì một khuôn thanh điệu ổn định, gần như là điều bất khả.
Dựa trên thể thơ terza rima của Ý, tôi sáng tạo ra một hệ thống tam cú, mỗi câu mười âm tiết, gần bằng với nguyên tác tiếng Ý. Câu thứ nhất và câu thứ ba gieo vần trắc ở cuối câu, tương tự lối gieo vần ABA của Dante. Vần bằng ở chữ thứ mười của câu thứ hai sẽ gieo với vần bằng ở chữ thứ năm của câu thứ ba. Chữ thứ năm của câu thứ nhất và câu thứ ba luôn mang thanh bằng; riêng chữ thứ năm của câu thứ hai, nếu mang thanh trắc, phải gieo vần với chữ thứ mười của câu thứ nhất. Thay vì sử dụng một chuỗi vần liên hoàn theo sơ đồ ABA–BCB–CDC của tiếng Ý, tôi kết hợp vần cuối, vần lưng và luật bằng–trắc để tạo ra một hệ thống nhạc tính riêng, phù hợp hơn với cấu trúc ngữ âm của tiếng Việt.
Những khó khăn về thi luật này càng trở nên phức tạp khi người dịch phải đồng thời bảo toàn số âm tiết, ý nghĩa, cú pháp, hình ảnh, hàng trăm tên riêng cùng những khái niệm thần học, lịch sử và triết học của nguyên tác, ngoài việc tham khảo tầm 10 bản dịch Anh ngữ, tôi còn tham khảo thêm các bản dịch Hoa ngữ và nhận thấy nhiều dịch giả Thần Khúc cũng gặp điều tương tự, thậm chí thực hiện đúng y như điều tôi đã thực hiện, nhất là trong Canto IV. Chưa kể đến sự khác biệt rất lớn về vốn từ vựng giữa các ngôn ngữ. Tiếng Ý có khoảng 270.000 từ (theo Grande Dizionario Italiano dell’Uso), tiếng Anh có khoảng 600.000 từ (theo Từ điển Oxford), còn theo cuốn từ điển do Hoàng Phê chủ biên, tiếng Việt có khoảng 46.890 từ. Dẫu không thể lấy số lượng mục từ trong các từ điển làm thước đo trực tiếp cho khả năng biểu đạt của mỗi ngôn ngữ, sự khác biệt về cấu trúc từ vựng, ngữ âm và thi luật vẫn đặt ra những giới hạn rất lớn cho công việc dịch thơ.
Việc sáng tạo một hệ thống tam cú mười âm tiết, kết hợp luật bằng–trắc, vần cuối và vần lưng là một nỗ lực tái tạo nhạc tính của terza rima trong những điều kiện đặc thù của tiếng Việt, chỉ xét về những ràng buộc của thi luật, độ khó trong bản dịch tiếng Việt này chưa chắc đã kém nguyên tác. Còn độ hay thì phải tuỳ thuộc vào tài năng của dịch giả.
*
Dịch Thần Khúc ngại nhất là dịch tên riêng, với gần 900 tên riêng từ những anh hùng cổ đại, những tên tuổi trong Kinh Thánh đến những nhân vật hư cấu cùng thời của Dante. Dịch làm sao để các tên riêng trong tiếng Ý khi đọc lên nghe xuôi tai đã đành, mà còn phải sắp xếp vị trí như thế nào để không bỏ sót bất kỳ tên riêng nào, và vẫn theo đúng vần luật và nhịp điệu của thể thơ Terza rima Việt ngữ (ba câu mỗi khổ, mỗi câu mười âm tiết). Trong trường hợp số tên vượt khỏi âm tiết cho phép, tôi buộc phải dịch theo ý của câu. Như câu thơ ”Cùng Bốn Nữ Anh Hào Với Đức Hạnh Trinh Nguyên”. Họ là bốn người phụ nữ đức hạnh trong lịch sử nền Cộng Hoà La Mã; Gồm Lucretia, Julia, Cornelia và Marcia. (Lucretia, sau khi bị hãm hiếp bởi con trai của vua Tarquin, đã anh dũng tự sát; Julia, con gái của Julius Caesar, vợ của Pompey; Marcia, vợ của Cato (Luyện Ngục. I. 78-90); và Cornelia, mẹ của anh em nhà Gracchi, hai trong số những nhà lãnh đạo vĩ đại của La Mã (cũng có thể là Cornelia, vợ thứ hai của Pompey). Trong nguyên tác, câu này liệt kê rõ tên của bốn người phụ nữ, nhưng vì tổng số âm tiết của tên họ vượt khỏi tổng số âm tiết (10 âm tiết) trong bản dịch Việt ngữ nên tôi chỉ dịch thoát ý, sau khi đã tìm hiểu về lịch sử của bốn nhân vật này, kèm theo chú thích bên dưới.
Ở trước mặt bày ra một vùng xanh như ngọc,
Vong linh những anh hùng; chỉ cần thấy họ thôi
Đối với bản thân tôi là vinh quang tột bậc,
Tôi thấy E-lec-tra cùng những người đồng đội
Hec-tor, Ae-ne-as và có cả Cae-sar –
Mắt như chim ưng già, mặc giáp khiên sáng chói.
Pen-the-si-le-a, Ca-mil-la… tôi thấy.
Cùng vua La-ti-nus, ngồi một phía, đằng xa,
Với La-vi-ni-a, con gái ông ở đấy;
Tôi thấy người anh hùng đuổi Tar-quin kiêu ngạo,
Cùng bốn nữ anh hào với đức hạnh trinh nguyên,
Và cả A-la-din, ngồi một mình, tách biệt.
Khi tôi đưa mắt mình ngước chệch lên một chút,
Tôi nhìn thấy vị Thầy mà ai cũng nghe danh,
Được cung kính vây quanh bởi gia đình triết học.
Tất cả hướng về ngài và cúi đầu ngưỡng bái:
Tôi thấy So-cra-tes và thấy cả Pla-to,
Bên A-ris-to-tle, trước những người còn lại;
A-na-xa-go-ras và De-mo-cri-tus,
Di-o-ge-nes cùng, Tha-les với Ze-no,
Em-pe-do-les và, cả He-ra-clis-tus;
Di-o-sco-ri-des, nhà sưu tập thảo mộc,
Tôi thấy Or-phe-us và thấy cả Tu-lly,
Se-ne-ca, Li-vy, bên nhà đạo đức học;
Tôi thấy Pto-le-my, cùng Hip-po-cra-tes,
Eu-clid, nhà hình học, với A-vi-cen-na,
Còn có Ga-len và, cả A-ver-ro-es.
