Nhân chuyện một số độc giả thắc mắc về ý nghĩa của câu cuối “Và Xương Không Chạm Nền – And Zero at the Bone” trong bài thơ “Có Một Kẻ Nằm Thườn Lườn Trong Cỏ – A Narrow Fellow in the Grass” của Emily Dickinson do tôi thi hoá cách đây vài tháng, tôi muốn giải thích đôi chút về lý do tôi lựa chọn cách thi hoá này trong tiếng Việt, không bàn về thanh điệu, vần “chếch”, đảo trật tự cú pháp và sự chuyển đổi giữa Hán Việt với từ thuần Việt trong các bản thi hoá thơ bà.
Đây là bản thi hoá và cả nguyên tác:
Có Một Kẻ Nằm Thườn Lườn Trong Cỏ
(Emily Dickinson)
Có một Kẻ nằm thườn lườn trong cỏ
Đôi lúc lướt qua nhanh –
Hẳn chúng ta, ai cũng từng thấy Hắn.
Thình lình trước mắt anh –
Đám cỏ xanh tách đôi như Lược chải
Một Vệt Đốm hiện ra –
Dưới Đôi Chân rồi lập tức khép lại
Và mở tiếp đằng xa –
Hắn yêu thích những đầm lầy ẩm thấp –
Quá lạnh để trồng ngô –
Nhưng khi còn là Trẻ Thơ, Chân đất
Hơn một lần, giữa Trưa.
Lúc đi ngang, dưới Mặt Trời, tôi thấy
Hắn như chiếc Roi Da!
Đang tháo dần. – Nhưng lại gần, nhặt lấy
Liền thu mình phóng qua –
Trong Tự Nhiên tôi quen nhiều Sinh Loại
Và chúng cũng quen tôi
Và tôi dành bao nhiêu Niềm Thân Ái
Từ trái tim con người
Nhưng với Hắn, chưa bao giờ tôi gặp
Dẫu bạn bè kế bên
Hay một mình, mà không hề thở gấp
Và Xương không chạm Nền.
*
A narrow Fellow in the Grass
A narrow Fellow in the Grass
Occasionally rides –
You may have met him? Did you not
His notice instant is –
The Grass divides as with a Comb,
A spotted Shaft is seen,
And then it closes at your Feet
And opens further on –
He likes a Boggy Acre –
A Floor too cool for Corn –
But when a Boy and Barefoot
I more than once at Noon
Have passed I thought a Whip Lash
Unbraiding in the Sun
When stooping to secure it
It wrinkled And was gone –
Several of Nature’s People
I know, and they know me
I feel for them a transport
Of Cordiality
But never met this Fellow
Attended or alone
Without a tighter Breathing
And Zero at the Bone.
Toàn bộ khổ thơ cuối này phải được đọc như một cấu trúc cú pháp thống nhất: đại ý của Emily là bà (hoặc nhân vật cậu bé trong bài) chưa một lần thấy rắn (dù một mình hay có người bên cạnh) mà không trải qua cả hai phản ứng thở gấp và lạnh sống lưng, tức bà luôn kinh hoàng mỗi khi thấy rắn.
Điểm đặc sắc nhất của khổ thơ nằm ở cấu trúc phủ định lồng trong phủ định, được triển khai bằng thủ pháp vắt dòng. Thủ pháp này yêu cầu độc giả phải giữ trong đầu mệnh đề phủ định ở câu đầu để nối vào câu cuối, từ đó ý nghĩa của cả khổ sáng lên trong tâm thức. Khổ thơ này khiến tôi liên tưởng đến những phân tích của Edmund Husserl về ý thức thời gian nội tại: những gì vừa đi qua không biến mất khỏi ý thức, mà tiếp tục được lưu giữ trong khi ý thức hướng đến những gì sắp xuất hiện. Điều thú vị là tôi cũng đang tìm đọc Husserl đúng vào thời gian dịch bài thơ này. :))
Nguyên tác Dickinson kết thúc bằng “And Zero at the Bone”, tôi không chuyển dịch trực tiếp Zero thành “Số Không” hay diễn giải nó thành cảm giác lạnh buốt, thay vào đó tôi biến trạng thái ấy thành một sự kiện mang tính vật lý: Và Xương không chạm Nền. Sự lựa chọn này của tôi nhằm cố ý dựng lên hai tầng nghĩa, thứ nhất, nó là cú rơi chạm nền, một va đập có trọng lực, khiến nỗi kinh hoàng trở thành một biến cố cơ thể, thứ hai, “Nền” không nhất thiết chỉ là nền đất, nó còn gợi nền nhiệt độ, nền cảm xúc, ngưỡng thấp nhất hoặc chạm đáy của một trạng thái.
Tức tôi cố gắng thi hóa sao cho không đánh mất ý nghĩa trong nguyên tác Dickinson, đồng thời mở thêm một trường nghĩa mới mà vẫn giữ được sự lạ lùng trong cách biểu đạt ngôn ngữ của bà.
